სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, მოსწავლეთა დაახლოებით ორი მესამედი ვერ აღწევს იმ მინიმალურ დონესაც კი, რომელიც ტექსტის საბაზისო გააზრებისთვის არის საჭირო.
სწორედ აქ ვაწყდებით ყველაზე მძიმე ცნებას, რომელსაც საქართველოში ხშირად ვერიდებით. ვგულისხმობ ფუნქციურ გაუნათლებლობას, რაც ასოების ამოკითხვის უუნარობას სრულებით არ ნიშნავს. პირიქით, ასეთ ადამიანს თავისუფლად შეუძლია კითხვა, წერა, კომენტარის დატოვება და აგრესიული კამათიც კი. პრობლემა მთავარი აზრის გამოყოფის, კონტექსტის დანახვის, ირონიისა და ფაქტის გარჩევის, არგუმენტის სტრუქტურის აღქმისა და ტექსტიდან დასკვნის გამოტანის უუნარობაშია. აღნიშნული მდგომარეობა უბრალო უცოდინრობაზე გაცილებით საშიშია, რადგან უცოდინარმა ხშირად იცის საკუთარი ლიმიტი, ფუნქციურად გაუნათლებელი კი ბოლომდე დარწმუნებულია, რომ ყველაფერი ზუსტად გაიგო.
მონაცემების მნიშვნელობა მშრალად კი არა, სახელმწიფოებრივად უნდა შეფასდეს. როდესაც საზოგადოების დიდი ნაწილი შინაარსის გამოტანას ვერ სწავლობს, საკითხი სკოლის კედლებს სცდება და ეროვნული უსაფრთხოების გამოწვევად იქცევა. ადამიანი, რომელიც მთავარ აზრს მეორეხარისხოვანისგან ვერ ასხვავებს და არგუმენტს ემოციური ყვირილისგან ვერ მიჯნავს, ადვილად ხდება პროპაგანდის მსხვერპლი. წინადადების შინაარსის ვერგამაზრებელი მკითხველი პოლიტიკურ განცხადებას ჭორივით კითხულობს, კანონს სათაურივით აღიქვამს და სტატისტიკას პირად შეურაცხყოფად მიიჩნევს.
ამიტომაცაა საქართველოში დისკუსიის უდიდესი ნაწილი ჯერ კიდევ დაწყებამდე განწირული. წერ ერთს, გპასუხობენ მეორეს. მიუთითებ ფაქტზე, გეკამათებიან განწყობაზე. საუბრობ სისტემურ პრობლემაზე, გპასუხობენ პირადი წყენით. აჩვენებ წყაროს და გეუბნებიან, რომ თავად სხვაგვარად ჰგონიათ. ყოველივე ზემოთქმული უბრალო გაუნათლებლობას კი არა, აზრის დამუშავების კოლაფსს წარმოადგენს. ტექსტი არსებობს, მაგრამ მკითხველი მასში ვერ შედის. სიტყვა ისმის, თუმცა მნიშვნელობა იკარგება. ფაქტი დევს, მაგრამ ცნობიერება მის გადამუშავებას ვერ ახერხებს.
ხშირად მდგომარეობას ისიც ართულებს, რომ ადამიანი ტექსტს კი არ კითხულობს, საკუთარ წყენას ამოიკითხავს. წინადადებაში ხედავს არა ავტორის აზრს, არამედ საკუთარ შიშს, პოლიტიკურ გაღიზიანებას, პირად კომპლექსს ან წინასწარ გამოტანილ განაჩენს. ასეთ დროს ნაწერი აღარ არის აზრის მატარებელი სივრცე; იგი იქცევა სარკედ, რომელშიც მკითხველი საკუთარ მოუმზადებლობას, ბრაზს და შინაგან ქაოსს ხედავს, მაგრამ ჰგონია, რომ ავტორის ნათქვამს პასუხობს. სწორედ ამიტომ იბადებააბსურდული კამათი, სადაც ერთ მხარეს დევს არგუმენტი, მეორე მხარეს კი რეაქცია არგუმენტის გარეშე.
ვინც წინამდებარე ტექსტიდან ხალხის შეურაცხყოფას ამოიკითხავს, ზუსტად იმავე პრობლემას დაადასტურებს. საუბარია არა ხალხის დამცირებაზე, არამედ სისტემის დიაგნოზზე. ერის შეურაცხყოფად სიმართლის თქმა ვერ ჩაითვლება. ნამდვილი შეურაცხყოფა ის მდგომარეობაა, როცა თაობები სკოლას ამთავრებენ, დიპლომებს იღებენ, სოციალურ ქსელში თავდაჯერებით კამათობენ, მაგრამ ტექსტის, კანონის, პოლიტიკური განცხადების თუ საერთაშორისო პროცესის გააზრება უჭირთ. დაავადების დამალვა გამოსავალი არასდროს ყოფილა.
სურათი მხოლოდ 15 წლის მოსწავლეებთან არ ჩერდება. PIRLS 2021, რომელიც მეოთხეკლასელების წიგნიერებას იკვლევს, პრობლემის ფესვებს ბევრად ადრეულ საფეხურზე გვიჩვენებს. საქართველოს შედეგი 494 ქულაა, რაც საერთაშორისო საშუალოზე დაბალია, ხოლო 57 ქვეყანას შორის საქართველო 41-ე ადგილზეა. კრიზისი მოზარდობის ბოლოს არ იწყება. იგი დაწყებით საფეხურზევე იჩენს თავს, როცა ბავშვი მექანიკური კითხვისგან შინაარსობრივზე უნდა გადავიდეს. მან უბრალოდ ასოების ამოკითხვა კი არა, აზრის დაჭერა, დასკვნის გამოტანა და მიზეზშედეგობრივი კავშირის დანახვა უნდა ისწავლოს.
ყველაზე საგანგაშო ეროვნული ანგარიშის ერთი კონკრეტული მიგნებაა. ქართველი მოსწავლეებისთვის უფრო იოლია ტექსტში აშკარად მოცემული ინფორმაციის პოვნა, მაგრამ უჭირთ შინაარსის შეფასებასთან და კრიტიკულ აზროვნებასთან დაკავშირებული დავალებების შესრულება. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, პრობლემა ინფორმაციის აღქმიდან მნიშვნელობის გააზრებაზე გადასვლის პროცესში მდგომარეობს. ბავშვი, რომელიც სახლში წიგნს ვერ ხედავს, საზოგადოებრივ სივრცეში კი აზრის ნაცვლად მუდმივ ყვირილს ისმენს, სკოლაში უკვე დაზიანებული კულტურული გარემოდან შედის. მასწავლებელს უწევს არა მხოლოდ ტექსტის სწავლება, არამედ იმ სიცარიელის ამოვსება, რომელიც ოჯახმა, მედიამ და საზოგადოებრივმა ატმოსფერომ დატოვა. შესაბამისად, წაკითხულის გააზრების კრიზისი მხოლოდ განათლების სამინისტროს თავსატეხი არ არის, იგი საზოგადოებრივი ყოფის, ოჯახის, მედიისა და პოლიტიკური კულტურის ერთობლივი მარცხის შედეგს წარმოადგენს.
ყველაზე მტკივნეული კი ის არის, რომ არსებული დეფიციტი სკოლის კედლებში არ რჩება. იგი შემდეგ გადადის უნივერსიტეტში, ადმინისტრაციაში, მედიაში, პოლიტიკურ პარტიებში, არასამთავრობო სექტორში და საბოლოოდ საჯარო დისკუსიის მთელ სივრცეში. ბავშვი, რომელიც ტექსტის გააზრებას ვერ სწავლობს, ხვალ ხდება სტუდენტი, რომელიც წყაროს ვერ კითხულობს; ჩინოვნიკი, რომელიც კანონის არსს ვერ იგებს; ჟურნალისტი, რომელიც განცხადებას კონტექსტის გარეშე ავრცელებს; ამომრჩეველი, რომელიც პროგრამის ნაცვლად ემოციურ სიგნალს მიჰყვება; და მოქალაქე, რომელიც არგუმენტს თავდასხმად აღიქვამს. ასე იქცევა სკოლის პრობლემა სახელმწიფოს პრობლემად.
სწორედ აქედან იღებს სათავეს მთელი ეროვნული დრამა. ჩვენ სათაურების საზოგადოებად ვიქეცით, სადაც სათაურს კითხულობენ, ტექსტს კი არა; ფრაგმენტს იღებენ და მთლიანობას უგულებელყოფენ; ციტატას აცლიან კონტექსტს და დამახინჯებულ ნამსხვრევზე აშენებენ ბრაზს, დასკვნას თუ განაჩენს. ამიტომაც ხდება შესაძლებელი, რომ ერთმა ტყუილმა ათასობით ადამიანი აანთოს, სერიოზულმა განმარტებამ კი ვერავინ დააინტერესოს. ტყუილი მარტივია, აზრი რთული. პროპაგანდა ემოციას მზა ფორმას აძლევს, გააზრება კი შრომას ითხოვს. საზოგადოება, რომელსაც შინაარსის გამოტანა სისტემურად უჭირს, ბუნებრივად ირჩევს მარტივ ყვირილს რთული აზრის ნაცვლად.
პროპაგანდას ზუსტად ასეთი აუდიტორია სჭირდება. არა აუცილებლად ბოროტი ან მოღალატე, არამედ გაუწვრთნელი გონება, რომელიც სათაურს ფაქტად იღებს, ემოციას არგუმენტად მიიჩნევს და საკუთარ გაუგებრობას სხვას აბრალებს. მსგავს გარემოში რთული ტყუილის გამოგონებაც ზედმეტია. საკმარისია სწორი ემოციური ღილაკის დაჭერა, ნახევარი წინადადების ამოჭრა და ხალხი თვითონ დაასრულებს დანარჩენს. ფუნქციური გაუნათლებლობა პროპაგანდისთვის იგივეა, რაც მშრალი ბალახი ხანძრისთვის: ერთი ნაპერწკალიც საკმარისია.
აქვე საჭიროა ერთი ზუსტი დათქმა, რათა არავის მიეცეს იაფფასიანი დემაგოგიის საშუალება. ყოველივე ზემოთქმული არც ქართველთა საყოველთაო გაუნათლებლობას ნიშნავს და არც ნიჭის ნაკლებობას. ინდივიდუალურად უამრავი ბრწყინვალე მოსწავლე, მასწავლებელი თუ მკვლევარი გვყავს. პრობლემის სიმძიმეც სწორედ იმაშია, რომ ინდივიდუალური ნიჭისისტემურ ჩავარდნას ვერაფერსშველის. ერთეულების ბრწყინვალება ვერ ფარავს საშუალო მაჩვენებლის კრიტიკულად დაბალ ნიშნულს. ვიდრე აღნიშნულ საკითხზე ხმამაღლა არ ვილაპარაკებთ, არაფერი შეიცვლება. სკოლა, რომელიც ბავშვს ტექსტის გააზრებას ვერ ასწავლის, მომავალ მოქალაქეს აზრისგან დაუცველს ტოვებს. მედია ადვილად გადადის მანიპულაციაზე, პოლიტიკოსი აღარ იწუხებს თავს არგუმენტებით და სლოგანებზე გადაერთვება, სოციალური ქსელი კი აზრთა გაცვლის სივრცის ნაცვლად, გაუგებრობისა და ნახევრად წაკითხული წინადადებების ბაზრად იქცევა.
ჩნდება კიდევ ერთი ტრაგედიაც. საზოგადოება, რომელსაც გააზრება უჭირს, ვეღარ არჩევს ნამდვილ მოაზროვნეს ხმაურიანი დემაგოგისგან. მისთვის რთული აზრი საეჭვოა, მარტივი ყვირილი კი გულწრფელობის ნიშნად ეჩვენება. იგი ვერ იტანს მრავალსაფეხურიან მსჯელობას, რადგან მსგავსი პროცესი შინაგან შრომას ითხოვს. სამაგიეროდ, მშვენივრად იღებს ლოზუნგს, ბრალდებასა და ემოციურ შანტაჟს. ასე კვდება არგუმენტზე დამყარებული პოლიტიკა და იბადება ხმაურის რესპუბლიკა, სადაც ყველაზე უკეთ იმის ხმა ისმის, ვინც ყველაზე ხმამაღლა ყვირის და არა მისი, ვინც ზუსტად ფიქრობს.
წაკითხულის გააზრების პრობლემა პედაგოგიკური წუწუნი არ გახლავთ. საქმე გვაქვს ქვეყნის ინტელექტუალური ინფრასტრუქტურის რღვევასთან. ტექსტის გააზრება დემოკრატიის, სამართლის, სახელმწიფოებრივი აზროვნებისა და პოლიტიკური პასუხისმგებლობის ფუნდამენტია. ვისაც ტექსტის აზრი ვერ გამოაქვს, ის ვერ გაიგებს კანონს, ხელშეკრულებას, პოლიტიკურ პროგრამას თუ საერთაშორისო პროცესს.
გამოსავალი კოსმეტიკურ რეფორმაში არ არის. გამოსავალია კითხვის კულტურის დაბრუნება ოჯახში, სკოლაში ტექსტზე მუშაობის რეალური სწავლება, მასწავლებლის სტატუსის გაძლიერება, ზედაპირული დაზეპირების ნაცვლად ანალიზზე გადასვლა და მედიის პასუხისმგებლობის ზრდა. ბავშვს უნდა ვასწავლოთ არა მხოლოდ რას ამბობს ტექსტი, არამედ რატომ ამბობს, როგორ ამბობს, რას მალავს, რას გულისხმობს და რა დასკვნის გამოტანა შეიძლება მისგან. სანამ განათლება მექანიკურ ცოდნას მიიჩნევს საკმარისად, ხოლო საზოგადოება ხმაურს აზროვნებად ასაღებს, პრობლემა ვერ მოგვარდება.
წაკითხულის გააზრება მხოლოდ სასკოლო უნარს არ წარმოადგენს, იგი თავისუფალი ადამიანის შინაგანი ინსტრუმენტია. ვისაც ტექსტის გაგება არ შეუძლია, მას ადვილად წაართმევენ აზრს, შეუცვლიან მტერსა და მეგობარს, აყიდინებენ ტყუილს სიმართლის ფასად და ჩააყენებენ იმ რიგში, სადაც ადამიანი აღარ ფიქრობს, მხოლოდ რეაგირებს. ხსენებული ბრძოლა რეიტინგისთვის ან ქულებისთვის კი არა, ქართველი ადამიანის გონებრივი სუვერენიტეტისთვის მიმდინარეობს.
დღეს აღმოსავლეთ ევროპაში ისევ არის პრეტენდენტი ქვეყანა, რომელსაც ნატოში შესვლა სურს, მაგრამ დღევანდელი კონფიგურაცია ბევრად რთულია 1952 წელთან შედარებით. რუსეთის მოთხოვნები მასშტაბურია, მოსკოვის პოზიცია კი მკაცრი. ესკალაციის საფრთხე რეალურია. ამერიკას ევროპიდან წასვლა სურს, ევროპელები კი, თავის მხრივ, ნერვიულობენ და ისე არაპროგნოზირებულად მოქმედებენ როგორც არასდროს.
